Het ontstaan en de spelling van de naam

De familienaam Gimbrère komt uit Frankrijk, maar is in oorsprong geen Franstalige naam. In het gebied waar de familie Gimbrère oorspronkelijk vandaan komt, de Gers, werd tot het begin van de jaren 30 van de 20e eeuw Gascons gesproken. Gimbrère is dan ook een Gasconse naam en betekent: “plek waar jeneverbessen groeien”. De naam is samengesteld uit gimbre jeneverbes en het achtervoegsel –era dat de plaats met boombegroeiing aangeeft.

Gascons is een Romaanse taal, verwant aan het Catalaans en aan het Provençaals van de Middeleeuwse trouba­dours. Binnen de Romaanse talen behoort het Gascons tot de Occitaanse groep, als enige met proto-Baskische wortels. Het is dus geen Frans dialect. “Streektaal” zou in dit verband een misplaatst begrip zijn: Gascogne, het gebied tussen de Atlantische Oceaan, de Pyreneeën en de rivier de Garonne, is qua oppervlakte even groot als Nederland.

De Gasconse oorsprong van de naam blijkt ook duidelijk uit de spelling zoals die tot halverwege de 16de eeuw werd aangehouden: Gimbrera. Die spelling werd gehanteerd bij de vroegste vermelding die wij in een officieel document hebben kunnen vinden. Daarin staat dat Sansaverius de Gimbrera aanwezig was bij het opstellen van de rechten en vrijheden van het dorp Bonas in 1293.

In het belastingboek van Auch, hoofdstad van het departement de Gers, van 1439 vinden we een vermelding van de bezittingen van Arnaud de Lagimbrera:

Rond Bonas woonden in 1505 vijf mannen met de achternaam de Lagimbrera, onder wie Jehan de Lagimbrera alias Guilhamet, opgenomen in een notarisakte.

In 1558 wordt de naam gespeld als Gimbrere, zoals Jehan Gimbrere in een uitspraak van een rechtbank:

Overigens maken de getoonde teksten meteen duidelijk dat onze zoektocht moeilijk is door de diverse vormen van het handschrift. Vooral het handschrift van de 16e eeuw is op zijn zachtst gezegd interessant. De overgang van Lagimbrera/Lagimbrere naar Gimbrere lijkt te zijn ingegeven door pressie van lokale adel, die de naam Lagimbrere alleen gekoppeld wilde zien aan de directe familie van de bezitters van de heerlijkheid Lagimbrere/la Gimbrère bij Jegun (zie hieronder en in de Heerlijkheid). Dit ging niet zonder slag of stoot: nog in 1759 claimde een Gimbrère de naam Lagimbrere bij de doop van zijn dochter in Montreal, in de Gers.

Gimbrère als plaatsaanduiding

“Plek waar jeneverbessen groeien” is duidelijk een aanduiding van een locatie (een toponiem), die door een plaatselijke familie als achternaam is aangenomen, omdat zij daar (dichtbij) woonden. Frankrijk kent veel toponiemen, die als adressen worden gebruikt: de lieux-dits. Er zijn in Frankrijk via de site van de Franse topografische dienst 3 lieux-dits Gimbrère/la Gimbrère te vinden (www.geoportail.gouv.fr ). Ze bevinden zich alle drie in het departement de Gers. De plaatsnaam Gimbrède bestaat overigens ook. Een dorp en 4 lieux-dits heten zo. Ze liggen ook in de Gers of er vlakbij. Qua betekenis is er amper verschil: ook gimbrède betekent “plek waar jeneverbessen groeien”.

Het subtiele verschil is dat gimbrère een plek benoemt waar de jeneverbes in boomvorm voorkomt en gimbrède een plek waar de jeneverbes meer in struikvorm groeit. Het verschil zegt dus voornamelijk iets over de geschiedenis van het landgebruik: de kans en de tijd die jeneverbessen kregen om uit te groeien tot een boom. Het subtiele verschil in betekenis en spelling heeft er trouwens in de Middeleeuwen toe geleid dat beide namen gebruikt werden voor dezelfde plek (en dezelfde familie). Vanaf 1600 is de spelling wel uitgekristalliseerd en de variant Gimbrede verdwenen in de omgeving Ayguetinte/Auch.

Voor de Gimbrère-familie is één lieu-dit van speciaal belang: La Gim­brère tussen het dorp Jegun, een kleine bastide in de Gers 16 km ten noordwesten van de hoofdstad Auch, en het dorpje Bonas, 4,5 km NW van Jegun. Daar is het allemaal begonnen. Er staat nu een land­huis met mooie schuren en een bakhuis. Het heeft een bouw­­­­ge­schie­de­nis van meer dan 700 jaar. Over de vroege ge­schie­­denis van dit lieu-dit la Gimbrère en het land­huis vertellen we in hoofdstuk 4. Bij St Antonin, 30 km oostelijker, ligt nog een lieu-dit met de naam Gimbrère. Hun bewoners hebben zich on­getwijfeld ooit ook zo genoemd, maar in de kerkregisters van na 1600 vin­den we ze niet terug.

De spelling van de naam

Bij genealogisch onderzoek ontdek je veelvuldig dat de schrijfwijze van namen, ook van achternamen, aan verandering onderhevig is. Dat compliceert de zoekstrategie soms aanzienlijk. In de versie van de Stamboom Gimbrère uit 1964 wordt de variant Jimbrère vermeld, die wij echter nooit hebben aangetroffen. We zullen de spelling in Frankrijk en in Nederland apart belichten.

De spelling in Frankrijk

In de schrijfwijze van de naam Gimbrere uit de latere 16e en 17e eeuw komt geen variatie voor. Zelfs niet wat betreft het vermaledijde accent grave: dat staat er nóóit op. Dat is niet zo verwonderlijk, want in de toenmalige Franse spelling kwam het accent vrijwel niet voor en had het ook niet dezelfde betekenis als nu. In het oorspronkelijke Gascons was het accent ook overbodig: de e tussen medeklinkers was meestal een è-klank. De oudste ondertekening van een directe voorouder is die van Blaise Gimbrere, die in 1643 samen met zijn oudere halfbroer Raymond als getuige een notarisakte ondertekent (Blaises handtekening staat rechts). Beide tekenen zonder accent.

Pas in de 18e eeuw, volgens sommigen in 1740 en anderen in 1762, legde de Académie Française regels voor het gebruik van het accent grave vast. Dat correspondeert goed met het verschijnen van dit accent op de naam Gimbrere. Markant is het verschil tussen de handtekening van directe voor­ouder Dominique Gim­brere onder zijn huwelijksakte in 1780 en die van zijn broer Guillaume onder de zijne van 1764. In de akte van Dominique wordt geen accent vermeld, ook niet in zijn eigen on­der­tekening Guillaume ondertekent wel als Gimbrère. Incidenteel troffen we in de 18e eeuw ook wel Gimbrére aan, maar dat is meer een teken dat de schrijver wist dat er een accent moest staan, maar dat de richting van het accent nogal vrij was.

Ondertekening van Guillaumes huwelijkscontract: v.l.n.r.: vader Bernard, Guillaume, zus Marie, broer Anselme. Boven Anselme: moeder Magdelaine Roulleau; daaronder notaris Farnuël

In archiefoverzichten (papier en internet) komen overigens wel accenten voor die op de originele aktes en registers ontbreken: ze zijn toegevoegd door archivarissen, omdat ze in het moderne Frans kennelijk logisch zijn. Deze overzichten stammen uit de 20e en 21e eeuw. Andere spellingvariaties ontbreken vrijwel: de Gimbrères zijn ontwikkelde mensen met een behoorlijk sociaal aanzien. Hun naam was alom bekend en ze wisten zelf prima hoe ze hem moesten schrijven. Toch komen we in documenten over die tijd de variant Gimbrede regelmatig tegen. Het blijkt steeds te gaan om kopieerfouten, die verklaard kunnen  worden omdat archivarissen de naam van  het stadje Gimbrède en de familienaam Gimbrède kenden, en de lieux-dits en familienaam Gimbrère niet.

Pas bij de verhuizing naar Bordeaux ontstaat meer naamsvariatie. Hier komen we Jumbreire tegen (op een geboorteakte, bij afwezigheid van de vader) en Guimbrere, als archiveringsfout. Maar de meeste variatie wordt geïntroduceerd door voorvader Dominique Gimbrere, die zijn naam achtereenvolgens schrijft als: gimbrere, giemberere en gimeberere. Dit weerspiegelt ongetwijfeld de beperkte schrijfcapaciteiten van Dominique. Noch zijn vader, noch zijn kinderen maken zulke fouten. Maar deze fouten geven vermoedelijk wel een goed inzicht in de lokale uitspraak van de naam. (“zjiembərerə”). Zowel in Antwerpen als in Bordeaux zien we ook één enkele maal de spelling Gimbraire. Die spelling weerspiegelt duidelijk dat het bij de eerste e ook echt om een è-klank gaat.

De spelling in Nederland

Namen van buitenlandse afkomst zijn in Nederland vaak verbasterd. De meeste van deze veranderingen zijn echter opgetreden vóór de invoering van de burgerlijke stand in 1811. Omdat Jean François in 1839 in Tilburg aankwam leeft de naam Gimbrere ook in Nederland zonder substantiële veranderingen voort. Eigenlijk is er ook hier maar één variabele: de naam wordt soms met en soms zonder accent grave geschreven.

Het Regionale Archief Tilburg heeft een prachtige digitale ontsluiting van persoonsgegevens. Niet alleen kun je er goed op naam in zoeken, met één druk op de knop kun je ook de originele aktes inzien. Dat levert ons het volgende inzicht: In vrijwel geen enkele geboorte- of huwelijksakte vind je aanvankelijk een accent grave op de naam. Jean François en zijn kinderen ondertekenen aktes ook nooit met een accent. Volgens die logica hoort er op de namen van hun nazaten ook geen accent. Toch sluipt het gebruik ervan er langzaam in. Want hoewel de kinderen van Jean François de geboorteaktes van hún kinderen nooit met een accent ondertekenen, nemen enkele ambtenaren per abuis wel het accent grave op in de akte. Wij hebben dat 7x geconstateerd, in de periode 1885 – 1897. Zeven van de 44 kleinkinderen van Jean François dragen dus de naam Gimbrère. Hiervan zijn er vier vrouw en is een jongetje vroeg overleden. Alleen de nazaten van Camille C.G.M. (*1897) en Vincent M.L. (*1888) dragen volgens deze formele redeneertrant dus een accent. Overigens wijkt het bevolkingsregister hier later soms weer van af, soms zelfs verschil makend tussen broer en zus.

Met de komst van Jean François naar Tilburg wordt zijn voornaam soms vernederlandst (Joannes Franciscus). De akte van zijn tweede huwelijk in 1869, met Maria Antonia van de Oetelaar vermeldt zelfs dat met deze namen dezelfde persoon wordt aangeduid.

De spelling in onze website

Hoe iemand heet wordt bepaald door datgene wat in de burgerlijke stand is opgenomen én door de persoonlijke voorkeur van iemand. Bij de Gimbrères lijken die twee nogal eens uiteen te lopen. De voorkeur voor het voeren van een accent is o.i. op twee factoren terug te voeren:  a) Veel Gimbrères hebben een francofiele oriëntatie, zoals ook uit de voornamen van de gezinsleden blijkt; b) Er komen minder uitspraakfouten voor als de naam met accent wordt geschreven.

Maar zoals we in ons databestand ook de voornamen zo getrouw mogelijk volgens de burgerlijke stand vermelden, doen we dat ook met de achternaam. Dat betekent dat er maar zelden een accent op de naam staat. Als we Gimbrères schrijven, bedoelen we (leden van) de familie Gimbrère in haar geheel. Gelet op de voorkeur van veel Gimbrères voor de spelling met accent grave, duiden we de Nederlandse familie in algemene zin echter toch aan met Gimbrère, al zien we zelf soms door de bomen ook het bos niet meer. Onze hier geformuleerde uitgangspunten zijn vast en zeker niet volledig consequent toegepast. Daarom bij voorbaat onze excuses voor inconsistenties.